Phần 2: “Kỳ nữ” — Khi cậu bé mười hai tuổi nghe tiếng ngâm Hồ Điệp
Một ký ức tuổi thơ, một tiếng ngâm trong đêm và hành trình tìm lại vẻ đẹp vừa huyền ảo vừa dữ dội trong thơ Đinh Hùng.
Một tiếng thơ từ thời thơ ấu
Tôi không còn nhớ chính xác lần đầu nghe bài “Kỳ nữ” của thi sĩ Đinh Hùng là vào năm nào. Tôi chỉ nhớ lúc ấy mình khoảng mười hai tuổi—cái tuổi vừa bắt đầu nhận ra vẻ đẹp của một người con gái, nhưng chưa hiểu tình yêu thực sự là gì.
Tôi không hiểu hết bài thơ. Tôi không hiểu vì sao một người đàn ông có thể “sầu ghê gớm” khi ở bên người mình yêu; càng không hiểu vì sao tình yêu lại đi cùng run sợ, khẩn cầu, hối hận, oán hờn và căm giận.
Nhưng qua tiếng ngâm mà trong ký ức của tôi gắn với nghệ sĩ Hồ Điệp, “Kỳ nữ” hiện ra hoàn toàn khác những bài thơ trong sách giáo khoa. Nó không giống một bài học cần ghi nhớ. Nó giống một cánh cửa mở vào thế giới người lớn—nơi cái đẹp có thể khiến con người say mê, bối rối, đau khổ và gần như mất phương hướng.
“Biển sắc, rừng hương”
“Ta thường có từng buổi sầu ghê gớm
— Đinh Hùng, “Kỳ nữ”
Ở bên Em – ôi biển sắc, rừng hương!”
Người con gái không được miêu tả bằng những nét quen thuộc như mái tóc, khuôn mặt hay nụ cười. Nàng được gọi là “biển sắc, rừng hương”. Biển rộng đến không thấy bờ; rừng sâu và chứa đầy bí mật. Người nữ trong thơ vì thế trở thành cả một thế giới—đẹp, sâu, rộng và không thể nắm bắt.
I have known hours of overwhelming sorrow,
Beside you—sea of colour, forest of fragrance.
Đôi mắt mở ra một bầu trời
“Hồn mất dần trong cặp mắt lưu ly,
— Đinh Hùng, “Kỳ nữ”
Ôi mắt xa khơi! Ôi mắt dị kỳ!”
Ở tuổi mười hai, người ta bắt đầu biết rằng một ánh mắt có thể khiến mình bối rối. Đinh Hùng không chỉ nói rằng ông yêu đôi mắt ấy. Ông thấy linh hồn mình dần tan vào đó. Đôi mắt người nữ trở thành biển xa và một bầu trời mơ ước.
My soul dissolved within your crystal eyes—
O distant sea, O strange and wondrous gaze.
Khi yêu trở thành định mệnh
Trong thế giới thơ Đinh Hùng, tình yêu là một sức mạnh lớn hơn ý chí con người. Người yêu cảm thấy mình không còn tự quyết định được số phận; chỉ một sợi tóc của người con gái cũng đủ làm nên mê hoặc.
Đó là một tình yêu rất lãng mạn, nhưng cũng cực đoan. Nó nói rằng cái đẹp không chỉ để ngắm nhìn; cái đẹp còn có thể làm người ta mất bình tĩnh và không còn làm chủ được lòng mình.
I trembled, believing love was fate,
And placed tomorrow’s life within your hands.
Người yêu thành nữ thần
“Ta đặt em lên ngai thờ Nữ Sắc,
— Đinh Hùng, “Kỳ nữ”
Trong âm thầm chiêm ngưỡng một làn da.”
Người con gái được đưa lên “ngai thờ”. Nhà thơ không còn đứng ngang hàng với nàng; ông trở thành người chiêm ngưỡng và thờ phụng. Nhưng người nữ vừa thiêng liêng, cao xa, vừa hiện diện rất gần qua làn da, hương hoa và sức sống tuổi trẻ. Nhà thơ vừa muốn tôn thờ cái đẹp, vừa khao khát được đến gần nó.
I raised you to the throne of Beauty,
And silently adored your radiant form.
Khi tôn thờ biến thành đau thương
Người nữ trong “Kỳ nữ” vẫn cao sang và xa cách. Trong mắt nhà thơ, những bước chân kiêu hãnh của nàng đang “dẫm lên thơ”. Từ đó, sự tôn thờ chuyển thành oán hờn: say mê nhưng đau khổ, tôn kính nhưng căm giận, muốn đến gần nhưng lại sợ hãi.
Với cậu bé mười hai tuổi năm ấy, đây là phần đáng sợ nhất. Tôi chưa hiểu từng câu, nhưng cảm thấy giọng thơ đã tối lại. Tôi bắt đầu mơ hồ nhận ra rằng tình yêu của người lớn không chỉ có hoa và nhạc. Một điều rất đẹp cũng có thể làm con người đau đớn.
Không nên đọc “Kỳ nữ” như một lời kết tội phụ nữ. “Em” trong bài thơ còn là nơi nhà thơ đặt vào tất cả mê đắm, khát vọng và bất lực của chính mình.
“Đóa hoa hồn”
“Ta hái trong em lấy đoá hoa hồn.”
— Đinh Hùng, “Kỳ nữ”
Nhà thơ không chỉ tìm kiếm nhan sắc bên ngoài. Ông muốn chạm tới “đóa hoa hồn”—phần tinh túy, sâu kín và không thể nắm bắt của cái đẹp. Có lẽ đó là điều Đinh Hùng tìm kiếm trong suốt bài thơ: không chỉ một người con gái, mà một vẻ đẹp tuyệt đối.
And from your being I would gently gather
The hidden blossom of the soul.
“Kỳ nữ” vì thế không chỉ là một bài thơ tình. Đó còn là bài thơ về sự bất lực của con người trước cái đẹp.
Ký ức về tiếng ngâm Hồ Điệp
Tôi cần nói rõ ranh giới giữa ký ức và tư liệu. Trong ký ức của tôi, “Kỳ nữ” gắn với tiếng ngâm Hồ Điệp. Tuy nhiên, đến nay tôi chưa tìm được bản thu hoặc danh mục phát sóng đủ rõ để xác nhận chắc chắn rằng toàn bộ bài thơ này do chính Hồ Điệp ngâm trong chương trình Thi văn Tao Đàn.
Nếu quý vị còn giữ băng cũ, danh mục chương trình hoặc một ký ức liên quan, xin chia sẻ để Tao Đàn có thể tiếp tục kiểm chứng và gìn giữ.
Vì sao tôi sưu tầm lại?
Sau năm 1975, khi chính quyền cộng sản kiểm soát miền Nam, nhiều tác phẩm, tác giả và sinh hoạt văn nghệ trước đó bị loại khỏi hệ thống xuất bản, giáo dục và đời sống văn hóa công khai. Nhiều sách không còn được lưu hành; một số tác phẩm bị cấm, thất lạc hoặc chỉ còn tồn tại trong tủ sách gia đình và cộng đồng người Việt hải ngoại.
Không nên nói rằng mọi bài thơ đã bị tiêu diệt. Nhiều người vẫn âm thầm giữ sách, chép thơ, lưu băng cassette và mang theo ký ức khi rời quê hương. Chính nhờ họ mà một phần di sản văn chương miền Nam còn tồn tại đến hôm nay.
Tôi muốn tiếp nối công việc ấy.
Tao Đàn không được lập ra để nuôi dưỡng hận thù. Mục đích của tôi là tìm lại những bài thơ, giọng ngâm và ký ức văn chương từng hiện diện trong đời sống miền Nam; ghi rõ tác giả, phân biệt ký ức với dữ kiện và truyền lại cho thế hệ sau.
Mỗi bài thơ được tìm lại không chỉ là một văn bản cũ. Đó là một phần ký ức được trả về cho cộng đồng.
Lời kết
Ngày ấy, tôi nghe “Kỳ nữ” mà chưa hiểu hết Đinh Hùng. Nhưng tôi nhớ tiếng thơ vang lên trong một đêm xa cũ; nhớ một người con gái hiện ra đẹp đến không thật; và nhớ mình—một cậu bé mười hai tuổi—lần đầu mơ hồ hiểu rằng thơ có thể mở ra những vùng sâu kín mà lời nói hằng ngày không thể chạm tới.
Có thể đó là điều còn lại lâu nhất sau một bài thơ.
Không phải mọi câu chữ.
Mà là một tiếng ngân.
Một bầu trời xa khơi.
Một đóa hoa hồn.
Nguồn và ghi chú
Các đoạn tiếng Anh là bản phỏng dịch ý của những trích đoạn ngắn, nhằm giúp độc giả không đọc tiếng Việt tiếp cận hình ảnh và cảm xúc; không phải bản dịch chính thức hoặc bản thay thế nguyên tác.